![]() |
|
tsigãridã
tsigãridã (tsi-gã-ri-dã) sf – vedz tu tigani1
T.Cunia Dictsiunar-a-Limbãljei-Armãneascã vedz: tigani1tsigãripsescu
tsigãripsescu (tsi-gã-rip-sés-cu) (mi) vb IV – vedz tu tigani1
T.Cunia Dictsiunar-a-Limbãljei-Armãneascã vedz: tigani1tsigãripsiri/tsigãripsire
tsigãripsiri/tsigãripsire (tsi-gã-rip-sí-ri) sf – vedz tu tigani1
T.Cunia Dictsiunar-a-Limbãljei-Armãneascã vedz: tigani1tsigãripsit
tsigãripsit (tsi-gã-rip-sítŭ) adg – vedz tu tigani1
T.Cunia Dictsiunar-a-Limbãljei-Armãneascã vedz: tigani1tsigari/tsigare
tsigari/tsigare (tsi-gá-ri) sf – vedz tu tsigarã
T.Cunia Dictsiunar-a-Limbãljei-Armãneascã vedz: tsigarãbeau1
beau1 (beáŭ) vb II biui (bi-úĭ) shi bii (bíĭ), biam (bi-ĭámŭ) shi beam (beámŭ), biutã (bi-ú-tã) shi bitã (bí-tã), beari/beare (beá-ri) shi biri/bire (bí-ri) – fac s-treacã apã (cafei, yin, dzamã, etc.) prit gurã sh-prit gãrgãlan pãnã tu stumahi; sug, sorbu, tsucuescu;
(expr:
1: beau tutumi, tsigari, ciubuchi, etc. = trag tu plumunj fumlu di la tutumea tsi ardi tu tsigari, etc.;
2: beau = (i) beau yin i arãchii; (ii) fac ziafeti, uspets;
3: beau yitrii = ljau unã yitrii, u ngljit, cã escu lãndzit;
4: (loclu) bea = sudzi, tucheashti, mãcã, hunipseashti, etc.;
5: mi bea di yiu (un cãni, etc.) = mi dinjicã, dizvoacã, arupi, afãnseashti, etc.;
6: nj-beau sãndzili (di fricã) = lãhtãrsescu multu;
7: loclu bea apã = apa intrã tu loc, u sudzi loclu;
8: beau lãcrinj, nu apã = pat lucri greali, nipãtsãtili;
9: nã bea loclu = murim, nã hunipseashti loclu dupã moarti)
{ro: bea; suge}
{fr: boire; sucer}
{en: drink; suck}
ex: biui multu yin; beau unã scafã di yin; ma s-nu beau easti cama ghini; ploaea u biu
(expr: u supsi) loclu; lãcrinj bim (bium), nu apã
(expr: pãtsãm sh-trapsim multi); alãsãm caljlji s-bea apã; sh-noi va nã bea loclu
(expr: va murim, va nã hunipseascã, va nã tucheascã loclu); vrea mi bea
(expr: mi-arupã, mi dinjicã) cãnjlji; s-aurnji s-lu bea
(expr: dinjicã, dizvoacã) di yiu; sãndzili tut shi-l biu di fricã
(expr: lãhtãrsi multu); cara s-nu-ts bea sãndzili!
(expr: cara s-nu-ts hibã fricã, s-nu lãhtãrseshti); sh-bea ciubuchea cu arihati; noi nu bem (nu trãdzem) tsigarã
§ biut (bi-útŭ) adg biutã (bi-ú-tã), biuts (bi-útsĭ), biuti/biute (bi-ú-ti) – (apa, cafelu, yinlu, etc.) tsi easti tricut prit gurã shi gãrgãlan pãnã tu stumahi; (omlu) tsi ari tricutã apã (cafe, yin, etc.) prit gurã shi gãrgãlan pãnã tu stumahi; suptu, surghit, tsucuit
{ro: băut, supt}
{fr: bu, sucé}
{en: drank, sucked}
ex: apa fu biutã; calu easti biut (adãpat, lj-s-ari datã apã s-bea); mini hiu biut
(expr: mbitat); vinjirã biuts
(expr: mbitats, bicrii, dzadã, etc.) di la hani; eara ca biut niheamã di primansus
chioshcu
chioshcu (chĭósh-cu) sn chioshcuri (chĭósh-curi) – unã soi di casã njicã sh-lishoarã (tsi poati shi si s-mutã dit un loc tu altu) pit cãljuri i parcuri, iu s-vindu dzuari, tsigãri, biuturi, etc.; casã njicã sh-lishoarã dit parcuri, multi ori cu stizmili dishcljisi, iu lumea poati s-lja apanghiu (di ploai, di soari, poati si s-ducã s-dizvurseascã icã s-avdã ghiftsãlj tsi cãntã i bat avyiuliili veara, etc.); parti ahoryea dit unã casã (adratã la mardzinea-a ljei shi ndreaptã trã un scupo ahoryea, trã shideari, lucrari, etc.)
{ro: chioşc, pavilion}
{fr: pavillon}
{en: pavilion}
ex: la Budash pri chioshcu-acasã; easi pri chioshcu s-lja niheamã avrã; ishi amirãlu pi chioshcu shi lã dzãsi
§ chioshchi/chioshche (chĭósh-chi) sn chioshcuri (chĭósh-curi) – (unã cu chioshcu)
cicmac
cicmac (cic-mácŭ) sm cicmats (cic-mátsĭ) shi sn cicmatsi/cicmatse (cic-má-tsi) – unã hãlati njicã cu cari s-aprindi foclu (ti unã tsigari, bunãoarã) faptã dit unã cumatã di cilichi cari scoati unã scãntealji cãndu agudeashti unã cumatã di sturnari (unã soi di cheatrã); amnear, amnari, mãnear
{ro: amnar}
{fr: briquet}
{en: flint steel}
cinushi/cinushe
cinushi/cinushe (ci-nú-shi) sf cinushuri (ci-nú-shĭurĭ) – pulbirea tsi-armãni dupã tsi ardi ntreg, pãnã tu soni un lucru (lemnu, carti, etc.);
(expr:
1: nu-am cinushi n vatrã = hiu multu ftoh sh-nu-am tsiva dip;
2: alas cinusha aratsi n vatrã = fug di-acasã, apãrãtsescu casa;
3: catiun cinusha cãtrã nãs sh-u tradzi; catiun cinusha pri turta-a lui u tradzi = catiun sinferlu-a lui sh-mutreashti;
4: cinushi s-ti fats! = s-mori, s-nu-armãnã tsiva di tini)
{ro: cenuşă}
{fr: cendre}
{en: ash(es)}
ex: gãljinushi, ciushi, tradz tru nãri cinushi (angucitoari: ciubuchea); anvilea foclu cu cinushi; nu avea cinushi tu vatrã
(expr: eara multu oarfãn, nu-avea tsiva) di multi ori, ahãtã neaveari sh-ahãtã urfanji!; di cinusha albã s-nu fats turtã; shcrum shi cinushi bash; caftã feata ncoa, nclo, feata lj-alãsã cinusha aratsi tu vatrã
(expr: fudzi di-acasã, lu-apãrãtsi); cu putsãnã cinushi dit vatra-aestã s-lji fricari ocljilj shi s-vindicari; cicioarili tu-unã tisagã di cinushi li tsãnea, s-nu lji ngljatsã; cara ãlj deadi foc, nu armasi di nãsh nitsi cinushi; iu nu ari foc, nu ari sh-cinushi
§ cinushar (ci-nu-shĭárŭ) sm, sf cinusharã (ci-nu-shĭá-rã), cinushari (ci-nu-shĭárĭ) cinushari/cinushare (ci-nu-shĭá-ri) – atsel tsi spãstreashti (u-arneashti) cinusha; atsel tsi-adunã cinusha trã fãtsearea-a sãpunãljei; unã soi di pheat njic tu cari s-arucã cinusha di la tsigãri
{ro: cenuşar}
{fr: l’homme qui ramasse la cendre; cendrier}
{en: the man that cleans the ashes; ash-tray}
ex: vindurã cinusha tutã la cinushar sh-nu l-armasi ni trã lisivã
§ cinushirii/cinushirie (ci-nu-shi-rí-i) sf cinushirii (ci-nu-shi-ríĭ) – multimi di cinushi; loclu iu s-adunã cinusha
{ro: cenuşerie; locul unde se adună cenuşa}
{fr: quantité de cendres; lieu où on ramasse le cendre}
{en: quantity of ash; place for storing the ashes}
ex: cãtã cinushirii s-adunã?
§ ncinushedz (nci-nu-shĭédzŭ) vb I ncinushai (nci-nu-shĭáĭ), ncinusham (nci-nu-shĭámŭ), ncinushatã (nci-nu-shĭá-tã), ncinushari/ncinushare (nci-nu-shĭá-ri) – ardu un lucru sh-lu fac cinushi; murdãripsescu i umplu tsiva di cinushi; cinushedz
fum
fum (fúmŭ) sn fumuri (fú-murĭ) –
1: cumãts multu njits sh-lãi (di cãrbuni), tsi es multi deadun (ca unã negurã) dit un lucru cãndu nchiseashti s-ardã, icã atumtsea cãndu nu ardi ghini;
2: lucru lai shi gros (di cãrbuni) tsi s-acatsã pri mardzinea di nãuntru a sulinãljei i a ugeaclui prit cari treatsi; bushtinã, cãpnjauã, furitsinã, furidzinã, fulidzini; (fig: fum = (i) tsigari; (ii) bishinã (iii) minduiri analti sh-fãndãzii (minciunoasi) tsi li-ari cariva cã easti carishti tsi; expr:
2: sã-nj lja fumlu = fudzii, li cãlii, s-armãnã cu bishina-nj, s-mi-acatsã ma s-poatã;
3: lj-easi-apoea fum prit nãri = zbor tsi s-dzãtsi cãndu cariva easti agudit vãrtos la cap di “veadi steali verdzã”)
{ro: fum; funingine}
{fr: fumée; suie}
{en: smoke; soot}
ex: tatãl ninca nifaptu, hiljlu la Dumnidzã traptu (angucitoari: foclu shi fumlu); un cãlugru fãrã oasi (angucitoari: fumlu); di iu yini fumlu-aestu?; iu nu-i foc, fum nu easi; un fum gros isha dit firidã; nu-i dicãt ca-a foclui fum dunjaua; s-njargã fumlu ndreptu sh-lasã s-hibã ugeaclu strãmbu; s-analtsã fumlu nsus; ugeaclu s-umplu di fumuri (fulidzinj, bushtinj); dã-nj un fum (fig: tsigari); lja-lj fumlu
(expr: fudz, cãrtsãnea-li) prit poartã afoarã; lamnja-lj lo fumlu
(expr: li cãli, lamnja-armasi mash cu bishina-lj); si-lj ljai fumlu ali Mari
(expr: fudzi Mara, acatsã-lj bishina ma s-pots); caftã oaspits, lã aflã fumlu
(expr: lja-lj di iu nu suntu); umplu saclu shi lja-lj fumlu prit poartã afoarã
(expr: li cãli; acatsã-l ma s-pots!); om cu fumuri (fig: fãndãzii minciunoasi cã easti carishti tsi); am mash fumuri ãn cap (fig: nj-trec mash glãrinj, yisi, pirifãnj prit cap); om cu fumuri (fig: yisi, pirifãnj, etc.)
§ fumedz (fu-médzŭ) vb I fumai (fu-máĭ), fumam (fu-mámŭ), fumatã (fu-má-tã), fumari/fumare (fu-má-ri) – beau (trag) unã tsigari (cibuchi)
{ro: fuma}
{fr: fumer (cigarette)}
{en: smoke (cigarette, pipe)}
ex: nica di tora fumeadzã (tradzi tsigarã)
§ fumat (fu-mátŭ) adg fumatã (fu-má-tã), fumats (fu-mátsĭ), fumati/fumate (fu-má-ti) – (om) tsi ari traptã (biutã) unã tsigari (ciubuchi); (tsigari) tsi easti biutã di-un om
hazi/haze
hazi/haze (há-zi) sf fãrã pl – arãdeari, ngljimã, plãtseari, chefi;
(expr: l-fac (lj-fac) hazi = lj-fac chefea, mi-arãseashti)
{ro: haz, plăcere}
{fr: plaisir, agrément}
{en: fun, wit}
ex: io nu-l fac hazi
(expr: nu-lj fac chefea, nu mi-arãseashti); cafeea fãrã tsigari nu-ari hazi (gustu); fãtseam hazi di (fãtseam chefi cu, arãdeam cu, mi-arãsea) mãslãtsli-a lui; vru s-tundã sh-nãs nã oai, trã hazi (trã shicai, s-veadã cum va s-hibã)
§ hazliu (haz-líŭ) adg hazlii (haz-lí-i), hazlii (haz-líĭ), hazlii (haz-líĭ) – (om) tsi ti fatsi s-lu vrei cu zboarãli, ngljinjli, shi mãslãtsli-a lui; tsi zburashti cu gustu sh-ti fatsi s-arãdz
{ro: hazliu}
{fr: amusant, spirituel}
{en: funny, amusing, witty}
ex: multu hazlii fu mãslatea-aestã; doilji suntu hazlii
§ ahazea (a-há-zea) adv – angljimea, trã shicã, trã arãdeari, trã hazi
{ro: în glumă}
{fr: en plaisantant}
{en: jokingly}
ex: u-am dzãsã cu ahazea (trã hazi, trã shicai)
mãnear
mãnear (mã-neárŭ) sn mãneari/mãneare (mã-neá-ri) – unã hãlati njicã cu cari pots s-aprindzi foclu (ti unã tsigari, bunãoarã, faptu dit unã cumatã di cilichi cari scoati unã scãntealji, cãndu agudeashti unã cumatã di sturnari, unã soi di cheatrã); amnear, amnari, cicmac;
(expr: nu-l dau di mãnear = nu-lj fac mali, nu-l saidisescu, nu-l sãldisescu, nu lu-ancunj, nu dau simasii la pãrearea-a lui; nu l-fac mãnicã di tãmbari; nu-l dau di curauã)
{ro: amnar}
{fr: briquet}
{en: flint steel}
ex: ascãpirãndalui cu mãnearlu ca si sh-aprindã tsigarea-lj; sh-adusi aminti cã agãrshi mãnearlu; pãnã s-nu aduts mãnearlu, nu vedz lunjina; aleptul ishi cu mãnearlu; easti njic shi nu-l dau di mãnear
(expr: nu-lj dau simasii; nu-l saidisescu, nu-am ananghi di pãrerli-a lui); cari u dãdea di mãnear?
(expr: cari u sãldisea? cari avea ananghi di ea); nu nã da vãr di mãnear
(expr: nu n-ancunjadzã vãr, nu da vãr simasii la-atseali tsi minduim noi)
§ amnari2/amnare (am-ná-ri) sf amnãri (am-nắrĭ) – (unã cu mãnear)
ex: scoati scãntealji cu amnarea
§ amnear (am-neárŭ) sn amneari/amneare (am-neá-ri) – (unã cu mãnear)
pescu
pescu (pés-cu) sm peshtsã (pésh-tsã) shi peshti (pésh-ti) – soi di prici tsi bãneadzã tu apã, cu truplu lungu, cu-unã cheali moali acupiritã di soldzã, sh-cu carnea bunã tri mãcari;
(expr:
1: tac ca pescul = nu grescu nitsiun zbor; nu mi-ameastic tu muabeti;
2: easti (gras) ca pescu = easti (ca) multu gras;
3: tsi peshtsã acãtsash? = featsish tsiva?; u scoasish naparti?; lj-deadish di cap?; tsi pulj acãtsash?; tsi guvã tu apã featsish?;
4: ca pescul tu apã = tsi s-aducheashti ghini, tu fisea-a lui;
5: pescul tu-amari easti gioni = zbor tsi s-dzãtsi tr-atsel tsi s-aspuni gioni, mash cãndu easti tu-apanghiu shi vãr nu poati sã-lj facã-arãu;
6: pescul tu-amari, sh-tiganea pri foc = zbor tsi s-dzãtsi tr-atsel tsi nu-ari, sh-nu va poatã s-lu aibã un lucru, ma si ndreadzi dip canda va lu-aibã;
7: mi tsigãripsi ca peashtili pri foc; ca pescul tu tigani mi fripsi = mi tirãnsi multu;
8: nu nj-u bunã pescul = nu para mi-arãseashti pescul; nu mi-arãseashti un lucru;
9: aestã easti altã (idyea) mãcari di pescu = aestã easti dip altsiva, dip altu (idyiul) lucru;
10: di la cap s-amputi pescul = aralili nchisescu cu-atselj mãri ninti ca s-li facã atselj di sum elj;
11: nu-agiungu pescul = dzãc unã minciunã cã nu-l voi un lucru cãndu itia dealihea easti cã nu pot s-lu am, s-lu fac)
{ro: peşte}
{fr: poisson}
{en: fish}
ex: apa-nj mi featsi, soarli-nj mi creashti, sh-ma nu-nj ved dada, moartea-nj mi-anvãleashti (angucitoari: pescul); suntu turlii, turlii di peshti; peshtilj ascãparã di moarti; pescul mari, mãcã njiclu; yermul atsel njiclu, pescul atsel mari acatsã; tsi pescu s-lja atselj edz
(expr: tsi grãsimi s-bagã, cãt lipseashti si sã ngrashi) ca si s-facã cãpri?; vrei, cãtushe, pescu?; cari cãtushi nu-l va pescul?; cãtusha, ma nu-agiundzi pescul, ascuchi; cãtusha, ma nu-agiundzi pescul, dzãtsi cã-i amputsãt
§ peashti (peásh-ti) sm peshtsã (pésh-tsã) shi peshti (pésh-ti) – (unã cu pescu)
ex: tatsi ca peashtili sh-nu greashti tsiva; gras ca peashtili
(expr: easti multu gras)
§ piscoplu (pis-có-plu) sm piscoplji (pis-có-plji) – pescu njic
{ro: peştişor}
{fr: petit poisson}
{en: small fish}
ex: unã gãleatã mplinã cu piscoplji (peshtsã njits)
§ piscar (pis-cárŭ) sm piscari (pis-cárĭ) – om tsi acatsã peshtsã (tra sã sh-amintã bana i tra sã-lj treacã oara cã lu-arãseashti)
pisurudã
pisurudã (pi-su-rú-dã) sf pisurudz (pi-su-rúdzĭ) – cumãts di grãsimi di porcu tigãnsiti multu, pãnã cãndu easi aproapea tutã grãsimea dit ea; pisuridzã, tsigãridã, tsihãridã
{ro: jumări de porc}
{fr: lardons à la poêle}
{en: lardon, well fried bacon}
§ pisuridzã (pi-su-rí-dzã) sf pisuridz (pi-su-rídzĭ) – (unã cu pisurudã)
§ psirudã (psi-rúdhã) sf psirudz (psi-rúdzĭ) – peturi tigãnsiti pi foc tu grãsimi i untulemnu
{ro: pastă făinoasă prăjită}
{fr: espèce de nouilles faites à la maison; pâte de farine à moitié sèche et passées au cribles, puis revenue dans l’huile}
{en: home made noodles fried in oil or grease}
tabieti/tabiete
tabieti/tabiete (ta-bi-ĭé-ti) sf tabiets (ta-bi-ĭétsĭ) – unã adeti (multi ori arauã, hui) nvitsatã dupã fãtsearea di multi ori a idyiului lucru; hui cu cari s-ari amintatã; tãbieti, adeti, areu, nvets, aradã, idiomã, idiumã, hui, cusuri, mãrdai, catmeri, mãhãnã
{ro: nărav, obicei (adesea prost)}
{fr: habitude (en mauvaise partie)}
{en: (ordinarily bad) habit}
ex: ari slabã tabieti (hui); ari multi tabiets (nvetsuri, adets); sh-featsi tabietea (adetea), durnji dupã measã; tsi lai tabieti (adeti lai, hui) ai s-ti badz pi dintsã?
§ tãbieti/tãbiete (tã-bi-ĭé-ti) sf tãbiets (tã-bi-ĭétsĭ) – (unã cu tabieti)
§ tabietlã (ta-bi-ĭe-tlắ) adg tabietloanji/tabietloanje (ta-bi-ĭet-lŭá-nji), tabietladz (ta-bi-ĭe-tládzĭ), tabietloanji/tabietloanje (ta-bi-ĭet-lŭá-nji) – tsi ari tabiets slabi; (cal) cari nu-ascultã di domnu-su (nu fatsi tsi-lj si caftã, minã caplu di-unã parti sh-di-alantã, mãshcã, da dit cicioari, etc.); tabietliu, uchealiu, huilã, jindaric, vitsearcu
{ro: nărăvaş}
{fr: qui a une mauvaise habitude}
{en: restive; who has a bad habit; who acts viciously}
§ tabietliu (ta-bi-ĭet-líŭ) adg tabietlii/tabietlie (ta-bi-ĭet-lí-i), tabietlii (ta-bi-ĭet-líĭ), tabietlii (ta-bi-ĭet-líĭ) – (unã cu tabietlã)
ex: easti multu tabietliu, nu bea cafei fãrã tsigari, ni tsigari fãrã cafei
§ tabietsãs (ta-bi-ĭe-tsắsŭ) adg tabietsãsã (ta-bi-ĭe-tsắ-sã), tabietsãsh (ta-bi-ĭe-tsắshĭ), tabietsãsi/tabietsãse (ta-bi-ĭe-tsắ-si) – (om) tsi easti fãrã nitsiunã tabieti
{ro: fără năravuri}
{fr: sans mauvaise habitudes}
{en: without bad habits}
ex: nu ai gailei, easti tabietsãs (fãrã hui)